Bölüm
Başlamadan önce hazırlan
Abdest, bazı ibadetleri yapabilmek için dirseklerle beraber el ve kolların, yüzün ve aşık kemikleriyle beraber ayakların yıkanması ve başın mesh edilmesinden ibaret hususi bir temizliktir. Kur’an’da şöyle buyrulur: “Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzlerinizi, dirseklere kadar kollarınızı yıkayın, başınızı mesh edin ve aşık kemikleriyle beraber ayaklarınızı yıkayın… Eğer su bulamazsanız temiz toprakla teyemmüm edin.” (el-Mâide, 5/6)
Hz. Peygamber (s.a.s.) abdesti fiilen göstermiş; abdestsiz kılınan namazın kabul edilmeyeceğini bildirmiştir (İbn Mâce, Tahâret, 47 [419]; Buhârî, Vudû’, 2 [135]; Müslim, Tahâret, 2 [225]). Temiz ve temizleyici su hazırla; musluğu kontrollü aç. Kollarını dirseğin üzerini açık bırakacak kadar sıva. Ayaklarını yıkarken kaymayacağın bir konum seç.
Tuvalet ihtiyacın varsa önce onu gider ve gerekli temizliği yap. Oje, su geçirmeyen boya veya yapıştırıcı gibi suyun deriye ve tırnağa ulaşmasını engelleyen tabakaları gider. Yüzük sıkıysa altına su ulaşmasını sağla. Sırf renk bırakan iz ile suyu engelleyen tabaka aynı şey değildir.
Yıkamak ve mesh etmek
Islak elle silmek, yıkamakla aynı değildir
Yıkanacak uzuvda suyun gerekli yüzeye ulaşması ve akması gerekir. Başın meshinde ise ıslak elin başa sürülmesi yeterlidir; başı musluğun altına sokmak gerekmez.
Bölüm
Abdesti adım adım al
Farzları, sünnetleri ve adabıyla abdest; niyet ve besmeleyle başlayıp eller, ağız, burun, yüz, dirseklerle beraber kollar, baş meshi, kulaklar ve aşık kemikleriyle beraber ayaklar sırasıyla tamamlanarak alınır. Yıkanan uzuvlarda üç tekrar sünnettir; her yıkamada bütün bölgeye su ulaşmalıdır. Baş ve kulak meshi bir kez yapılır (Buhârî, Vudû’, 22-24 [157-159]; Müslim, Tahâret, 3-6 [226-227]).
Uygulamalı rehber
Dokuz adımda abdest
Önce nasıl yapıldığını oku, ardından dikkat notuyla kontrol et.
- 1
Niyet et ve besmele çek
Abdest almaya kalben niyet et. “Bismillâhirrahmânirrahîm” diyerek başla. Niyet için uzun bir cümleyi ezberlemek veya sesli söylemek şart değildir.
Dikkat: Hanefî mezhebinde niyet ve besmele sünnettir; niyetin hükmü bütün mezheplerde aynı değildir.
- 2
Ellerini bileklerinle birlikte yıka
Önce iki elini bileklere kadar üç kez yıka. Avuçlarını, ellerinin üstünü ve parmak aralarını suyla temizle; parmaklarını birbirinin arasından geçir.
Nasıl yapılır? Su tırnak çevresine ve varsa yüzüğün altına da ulaşsın. İlk aşamada ellerin yıkanması, ileride kollarla birlikte ellerin yeniden yıkanmasının yerini tutmaz.
- 3
Ağzına su al ve çalkala
Sağ avucuna bir miktar temiz su alıp ağzına götür. Suyu ağzının içinde dolaştırarak çalkala, sonra dışarı bırak. Her defasında yeni su alarak üç kez tekrarla.
Nasıl yapılır? Amaç yalnız dudakları ıslatmak değil, ağız içini suyla çalkalamaktır. Suyu yutmak gerekmez; zorlayarak boğaza kadar götürme.
Dikkat: Oruçluysan suyun boğazına kaçmamasına özellikle dikkat et; çalkalamayı abartma.
Sağ avuca alınan su ağızda çalkalanıp dışarı bırakılır; içilmez. - 4
Burnuna su ver ve temizle
Sağ avucuna yeniden su al. Burun deliklerine hafifçe su çek, ardından sol elinle burnunu temizle. Her defasında temiz suyla üç kez uygula.
Nasıl yapılır? Su, burnun içine ulaşsın; çok kuvvetli çekerek genze kaçırmaya çalışma. Bu adım yalnız burnun dışına su sürmek değildir.
Dikkat: Oruçluyken burna su çekmede aşırıya gitme. Ameliyat veya yara varsa aşağıdaki özel durumlar notunu dikkate al.
- 5
Yüzünün tamamını yıka
Yüzünü üç kez yıka. Normal saç çizgisinden çenenin alt sınırına, bir kulağın önünden diğer kulağın önüne kadar yüz bölgesine su ulaştır.
Nasıl yapılır? Burun kenarları, kaş çevresi ve dudakların dışı kuru kalmasın. Gözün içine su sokman gerekmez. Seyrek sakalda görünen deriye de su ulaşır; sık sakalın dışı yıkanır, parmakları sakal arasından geçirmek sünnettir.
Dikkat: Yalnız yanaklara su çarpmak yeterli değildir; alın ve çene sınırını da yıka.
- 6
Kollarını dirsekler dâhil yıka
Sağ elinin parmak uçlarından başlayıp dirseğin tamamını içine alacak şekilde kolunu üç kez yıka. Ardından sol koluna aynı işlemi uygula.
Nasıl yapılır? Kolunu hafifçe çevirerek iç ve dış yüzeye su ulaştır; diğer elinle dirsek çıkıntısı ve çevresini dolaş. Dirseği açıkta bırakmak için kolunu biraz yukarıdan sıvaman yeterlidir; omuza kadar yıkamak şart değildir.
Dikkat: “Dirseğe kadar” ifadesi, dirseğin hemen önünde durmak demek değildir. Dirseğin kendisi de yıkanır.
Yıkama sınırına dirsek de dâhildir; kolun iç ve dış tarafına su ulaştırılır. - 7
Başını ıslak elle mesh et
Elini temiz suyla ıslatıp başının üzerindeki saça veya baş derisine sür. Hanefî mezhebinde en az başın dörtte birinin mesh edilmesi farzdır; tamamını bir kez mesh etmek sünnettir.
Nasıl yapılır? Tamamını mesh etmek için iki ıslak elini başının önünden arkaya doğru geçirip geri getir. Başın üzerinden sarkan saç uçlarını veya yalnız başörtüsünü silmek bu işlemin yerine geçmez.
Mesh, ıslak elin başa temas etmesidir; saçı yıkamak veya su damlatmak gerekmez. - 8
Kulaklarını mesh et
Islak işaret parmaklarınla kulak kepçelerinin iç kıvrımlarını, başparmaklarınla kulakların arkasını bir kez sil.
Nasıl yapılır? Parmağını kulak kanalının derinine sokma. Kulak meshi sünnettir; baş meshinden ayrı bir yıkama aşaması değildir.
Dikkat: Bazı Hanefî anlatımlarda ense meshi de yer alır; bunu abdestin farzı veya boğazı yıkama zorunluluğu gibi düşünme.
- 9
Ayaklarını bilek kemikleriyle birlikte yıka
Önce sağ, sonra sol ayağını üçer kez yıka. Parmak araları, ayak üstü, taban, topuk arkası ve ayak bileğinin iki yanındaki çıkıntılı kemikler suyla ıslansın.
Nasıl yapılır? Parmak aralarına elinle su ulaştır. “Topuklarla birlikte” yalnız ayağın arka kısmı demek değildir; bileğin iki yanındaki aşık kemikleri de sınırın içindedir.
Dikkat: Musluğa uzanırken dengeni kaybetme; güvenli bir oturuş seç. Ayağın yalnız üstünü ıslatıp tabanını kuru bırakma.
Parmak araları, taban, topuk arkası ve iki yandaki bilek kemikleri birlikte yıkanır.
Bölüm
Farzları ve sünnetleri birbirinden ayır
Hanefî mezhebinde dört farz: yüzü yıkamak; elleri ve kolları dirseklerle yıkamak; başın en az dörtte birini mesh etmek; ayakları aşık kemikleriyle birlikte yıkamaktır. Yıkanacak bölgeyi tam olarak bir kez yıkamak farzı karşılar; üçe tamamlamak sünnettir.
Ağza ve burna su vermek, sağdan başlamak ve rehberdeki sırayı izlemek Hanefî abdestinin sünnetlerindendir. Gusülde ağız ve burunla ilgili hüküm farklıdır. Şâfiî mezhebinde niyet ve sıra da farzlar arasındadır; bir mezhebin kısa listesini herkes için tek ölçü gibi kullanma.
Son kontrol
Kuru bölgeyi kontrol et; tekrara saplanma
Parmak araları, dirsek ve bilek kemikleri sık gözden kaçar. Gerçekten kuru kaldığını gördüğün yeri yıka. Eksik kaldığına dair bir belirti yokken sürekli başa dönmek ve üçten fazla yıkamak gerekmez.
Bölüm
Abdesti bozan durumlar ve istisnalar
Abdestin bozulması, bir uzvu kuru bırakmak ve sağlık sebebiyle su kullanamamak aynı mesele değildir. Aşağıdaki özet, Hanefî uygulamadaki yaygın durumları birbirinden ayırır. Sağlık bakımından suyun zarar vereceği söylenmişse tedaviye aykırı davranılmaz.
Günlük durumlar
Hangi durumda ne yapılır?
- 1
Abdesti bozan hâller
Ön veya arka yoldan çıkan şeyler; bayılma, sarhoşluk ve aklı örten durumlar abdesti bozar. Hanefî mezhebinde çıktığı yerin dışına yayılan kan veya irin ile ağız dolusu kusma da abdesti bozar.
Nasıl yapılır? Vücudun kontrolünü kaybettiren uyku abdesti bozar. Makadı yere sağlam yerleşmiş hâlde hafif uyuklama aynı hükümde değildir. Namaz içinde kişinin kendisinin işiteceği kadar kahkaha Hanefî uygulamada hem namazı hem abdesti bozar.
Dikkat: Kadın ve erkeğin ten temasının tek başına abdesti bozup bozmaması mezheplere göre farklıdır; Hanefî mezhebinde sırf temas abdesti bozmaz.
- 2
Yalnız şüphe varsa
Abdest aldığını kesin bilen kişi, bozulduğundan yalnız şüphe etmekle abdestsiz sayılmaz. Kesin bilgi şüpheyle ortadan kalkmaz.
Nasıl yapılır? Tersi de geçerlidir: Abdestsiz olduğunu kesin bilen kişi, abdest alıp almadığından şüphe ediyorsa abdest alır. Vesvese sebebiyle açık bir belirti olmadan işlemi sürekli baştan tekrarlama.
- 3
Yara, sargı veya alçı varsa
Yıkamak yaraya zarar verecekse açık yaranın üzeri ıslak elle bir kez mesh edilir. Mesh de zarar veriyorsa o bölge bırakılır. Yara sargılı veya alçılıysa ve çıkarmak zarar verecekse sargının üzeri bir kez mesh edilir.
Nasıl yapılır? Sargının abdestliyken sarılmış olması şart değildir ve sargı meshi için ayrıca süre sınırı yoktur. Sargı gereksiz yere sağlam bölgeyi aşmamalıdır. Abdest uzuvlarının çoğu sargı veya yara sebebiyle yıkanamıyorsa teyemmüme geçilir.
- 4
Sürekli özür hâli varsa
Kanama, idrar sızıntısı veya benzeri durum bir namaz vakti boyunca abdest alıp farz namazı kılacak kadar kesilmiyorsa kişi özür sahibi sayılır. Sonraki her vakitte özrün en az bir kez görülmesi hâlin devamı için yeterlidir.
Nasıl yapılır? Hanefî uygulamada özür sahibi her namaz vakti girdikten sonra abdest alır; o vakit içinde devam eden özür bu abdesti bozmaz. Vaktin çıkması veya başka bir abdest bozucu durum abdesti sona erdirir. Özür bir tam namaz vakti boyunca hiç görülmezse özür hâli biter.
- 5
Su yoksa veya su zarar veriyorsa
Su bulunamadığında ya da kullanılması hastalığı artıracak, iyileşmeyi geciktirecek veya ciddi zarar verecekse teyemmüm abdestin yerine geçer.
Nasıl yapılır? Hanefî uygulamada niyet edilir; temiz toprak veya toprak cinsinden temiz bir yüzeye eller vurulup yüz mesh edilir, ikinci vuruşla kollar dirseklerle beraber mesh edilir. Suyun bulunması veya mazeretin sona ermesi teyemmüm hükmünü sona erdirir.